ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ସେହିଠାରେ ତେଜସ୍ୱିତା, ସେହିଠାରେ ମନୁଷ୍ୟତ୍ଵ । ଏହା ଭିନ୍ନ ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସେ କେବଳ ନାମ ମାତ୍ର । ଯେଉଁମାନେ ଧନମାନର ଦାସ, ରିପୁର ଦାସ, ଭ୍ରାନ୍ତ ଦେଶାଚାର କୁଳାଚାରର ଦାସ, ଅସତ୍ୟ କୁସଂସ୍କାରର ଦାସ, ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ରୂପକ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କଥା ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ । ବିବେକର ଆଦେଶ ଅପେକ୍ଷା, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସତ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା, ପାର୍ଥିବ ସୁଖସମୃଦ୍ଧି - ସଂସାରର ଯଶ ଓ ସୁଖ୍ୟାତି - ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଯାହା ନିକଟରେ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଲୋକଭୟ ସମାଜ ଭୟରେ ଯାହାର ପ୍ରାଣ ସର୍ବଦା ମୁହ୍ୟମାନ, ସଂସାରର ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ବିଘ୍ନ ବିପତ୍ତିର ନାମରେ ଯେଉଁ ବାକ୍ତି ତ୍ରସ୍ତ, ସ୍ୱାଧୀନତାର ନାମ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ଅଧିକାର ତାହାର ନାହିଁ । ଅଜ୍ଞାନ ତିମିରାଚ୍ଛନ୍ନ ସରଳ ପ୍ରକୃତି କୃଷକ ଯେବେ କୁସଂସ୍କାରର ଦାସ ହୁଏ, ଦେଶ ପ୍ରଚଳିତ କୁଳକ୍ରମାଗତ ସର୍ବପ୍ରକାର ଦୂଷିତ ପ୍ରଥାର ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ତ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ ବରଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ପାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଅଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ପାଇଅଛନ୍ତି, ଭଲ ମନ୍ଦ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜନ୍ମିଅଛି, ସେମାନେ ଯେବେ ସୁପ୍ରଖର ଦିବାଲୋକରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦ୍ରିତ କରି ସର୍ବ ପ୍ରକାର ଦେଶ ପ୍ରଚଳିତ ପଦ୍ଧତିର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ବା ମୃତବତ୍ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ରହନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଭୀରୁ, ସଂସାରର ଦାସ ଅଥବା ଜୀବନ୍ମୃତ ନ କହି ଆଉ କ'ଣ କହିବୁ? ସେ ଯାହା କୁହନ୍ତୁ ବା ମନେ କରନ୍ତୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୋଭର ସହିତ କହିବାକୁ ହେଉଅଛି ଯେ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ଦେଶର ଶିକ୍ଷିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକାଂଶ ଜୀବନ ଶୂନ୍ୟ ଅଥବା ବାକ୍‌ ସର୍ବସ୍ୱ । ସତ୍ୟର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି ନାହିଁ । ସତ୍ୟପଥ ଅବଲମ୍ବନରେ ଆଗ୍ରହ ବା ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ସାହସ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ । ଯାହା ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ଯହିଁରେ ବିଶ୍ୱାସ ନାହିଁ ଯାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ବୋଲି ଜାଣି ପାରିଅଛନ୍ତି, ତାହା ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ କରନ୍ତି - ଅନ୍ତତଃ ଲୋକଦେଖାଣିଆ ଭାବରେ । ସ୍ୱାଧୀନ ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ଏମାନେ ଅସମର୍ଥ । ଅନ୍ୟର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆଦର ଓ ସମ୍ମାନ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ । ଔଦାସୀନ୍ୟ  ଏମାନଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ । ଏମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ଭାରବହନ ମାତ୍ର । ଏହା କେବଳ ଏମାନଙ୍କୁ ଘୋର କପଟାଚାରୀ କରିଅଛି - ଭିତରେ ଏକ ପ୍ରକାର ବାହାରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର । କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯାହା କରିବ କର, କେବଳ ବାହାରେ ଲୋକଙ୍କ ମନ ରକ୍ଷା କଲେ ହେଲା । କି ଘୋର କପଟତା ! ତେବେ ଆଉ ସ୍ୱାଧୀନତା ରହିଲା କେଉଁଠାରେ? ଦିନକୁ ଦିନ କେବଳ ଏହି ଭାବ ବଢ଼ୁଅଛି । ଶିକ୍ଷାବିସ୍ତାର ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ସ୍ୱାର୍ଥପରତା, କପଟତା, ନାସ୍ତିକତା, ବିଳାସିତା, ଔଦ୍ଧତ୍ୟ, ଅନାଚାର ବଢୁଅଛି। ଏ କି ଭୟଙ୍କର ଭାବ। ହାୟ! ଶିକ୍ଷାର କି ପରିଣାମ ଏହି ? ଏହିପରି କ'ଣ ଦେଶର ଓ ସମାଜର ମୁଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ ?