निर्देश: पुढील उतारावाचुन त्यावर आधारित 1 ते 5 प्रश्नांची उत्तरे द्या:

गेल्या शतकात १९६०च्या दशकात विश्वाच्या सूक्ष्मतम पातळीवरील अनिश्चित स्वरूप का आहे, हे स्पष्ट करताना उपस्थित होणाऱ्या विरोधाभासाने भौतिकशास्त्रज्ञ युजीन वॅनर त्रस्त बनले होते. कारण केवळ निरीक्षण केल्याने विश्व आपला निर्णय बदलते, असे आढळून येत होते. यावर त्यांचे सहवैज्ञानिक इर्विन श्रॉडिंगर यांनी मांजराचा काल्पनिक प्रयोग प्रस्तावित केला.

एका बंद पेटीमध्ये मांजर, विषाची ताटली आणि किरणोत्सारी पदार्थ ठेवलेले आहेत. किरणोत्सारी अणूचे विघटन झाल्यावर पेटीतील विषाची ताटली तात्काळ उपडी होणार व ते मांजर मरण पावणार. तर बंद पेटी उघडण्याआधी त्याच्या आतील स्थिती काय असेल? निरीक्षणाचा परिणाम घटनांच्या स्वरूपावर होत असल्याचे सतत दिसून येते. त्यानुसार, पेटी उघडेपर्यंत पेटीतील स्थिती किरणोत्सारी अणूचा क्षय झाला आहे आणि नाहीसुद्धा; त्यामुळे मांजर जिवंत आहे आणि नाही ही. म्हणजे पेटीतील मांजर जिवंत आणि मृत अशा दोन्ही स्थितीच्या मध्ये (लिंबो अर्थात अनिर्णित स्थितीत) आहे आणि निरीक्षण करताच ते एका निश्चित स्थितीत येईल. या अनिश्चित निष्कर्षांतून सुनिश्चित परिणामापर्यंत जाण्याचा शोध अद्याप सुरू आहे. त्याला ‘श्रॉडिंगरच्या मांजराच्या शोधार्थ’ असेही म्हटले जाते.

पुढे त्या मांजराच्या जागी माणसाची कल्पना करून प्रयोग सुधारण्यात आला. तरीही यात निरीक्षकाचेही निरीक्षण करण्यातून अधिक गुंतागुंतीचे वास्तव पुढे येते, असे दिसले. त्याविषयी ‘नेचर फिजिक्स’मध्ये गेल्या आठवड्यात प्रकाशित झालेल्या शोधनिबंधात विश्वाच्या क्वांटम स्वरूपावर परिणाम करणाऱ्या मानवी सजगतेच्या भूमिकेबद्दल निश्चित प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहेत. कदाचित, क्वांटम सिद्धान्तच नव्या पद्धतीने मांडण्याची गरज असल्याचे वैज्ञानिक मानतात. ऑस्ट्रेलियाच्या ब्रिस्बेन येथील ग्रिफिथ विद्यापीठातील क्वांटम भौतिकशास्त्रज्ञ नोरा टिश्लर आणि तिच्या सहकाऱ्यांनी क्वांटम संगणकाच्या आधारे ‘मांजरा’च्या काल्पनिक प्रयोगाची तपासणी केली.

विश्व क्वांटम पातळीवर वेगळ्या नियमाने चालते आणि ग्रह, तारे, आकाशगंगा या पातळीवर वेगळ्या नियमांचे नियंत्रण असते. त्या दोघांना एका सूत्रात बांधण्याचा प्रयत्न अनेक दशके सुरू आहे. अद्याप त्याला यश आलेले नाही. परंतु, त्या मांजराच्या विरोधाभासी वागण्याच्या सिद्धान्ताकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची, पुनर्मांडणी करण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. आईन्स्टाईनच्या काल, अवकाश व गतिकीच्या सिद्धान्तानुसार कालप्रवासाची शक्यता निर्माण झाली आणि त्याचबरोबर एक सैद्धान्तिक समस्याही. जर कालप्रवास शक्य झाला आणि कोणी भूतकाळात जाऊन एक फुलपाखरू मारले, तर त्याचे वर्तमान व भविष्यातील परिणाम काय होतील? याला ‘ग्रँडफादर पॅरॅडॉक्स’ असेही म्हणतात. म्हणजे तुम्ही भूतकाळात जाऊन तुमच्या आजोबांना त्यांच्या लहानपणीच मारले, तर पुढे तुम्ही जन्मला कसे येणार? आणि नाही आलात तर कालप्रवास करून आजोबांना कसे मारणार? ‘हिटलर’ला लहानपणीच मारून टाकले तर पुढे सगळ्या विनाशकारी घटना घडतील का? त्यामुळे कालप्रवास अशक्य आहे, असे मानले जात होते. पन्नासच्या दशकात राय ब्रॅडबरी या लेखकाने आपल्या ‘द साउंड ऑफ थंडर’ या कथेत नायकाचा कालप्रवास दर्शवला होता. भूतकाळात अनावधानाने एका फुलपाखराला चिरडल्याने एका घटनाक्रमाला चालना मिळते व त्याचे खूप मोठे परिणाम वर्तमान आणि भविष्यात दिसतात.

‘नेचर कम्युनिकेशन’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या शोधनिबंधानुसार, एका प्रयोगात हे परिणाम तपासण्यात आले. त्यात व्यक्तीऐवजी क्वांटम पातळीवर एक कण भूतकाळात पाठवून तेथे अजून एका कणाचे उत्सर्जन घडवून आणले. त्यात या वैज्ञानिकांनी दाखवून दिले की भूतकाळातील छेडछाडीचा वर्तमानात परिणाम होत नाही. वैज्ञानिकांनी या प्रयोगाद्वारे दाखवून दिले आहे की असे फुलपाखरू मारले गेल्यास त्याचा भविष्यकालीन घटनांना कलाटणी मिळत नाही, त्याचा परिणाम वर्तमानात दिसत नाही. वर्तमान भूतकाळातील मोडतोड दुरुस्त करते. ती छेडछाड वर्तमानाला बिघडवत नाही. खुद्द आईन्स्टाईनला आपला सिद्धान्त बदलण्यास भाग पडणाऱ्या आणि मानवी आकलनात अद्याप न येणाऱ्या विश्वाचे क्वांटम स्वरूप हे आव्हान आहे. त्यात आपण केवळ एक पाऊल पुढे गेलो, एवढेच म्हणता येईल.