पुढील उतारा वाचा आणि खालील प्रश्नांसाठी योग्य पर्यायांची निवड करा.

उपास हा शब्द आपल्या सगळ्यांना चांगला माहीत आहे. कारण आपली इच्छा असो वा नसो कधीकधी आपल्याला उपास घडतो किंवा सक्तीने करावा लागतो. उपास करणं किंवा उपास घडणं म्हणजे दिवसभर अन्न न घेता, काहीही न खाता राहणं. पुन्हा दिवसभर म्हणजे फक्त दिवसा असं नव्हे, तर दिवसा व रात्री असे पूर्ण २४ तास. पण आपण असं पाहतो की काही लोक अर्ध्या दिवसाचा उपास करतात. म्हणजे एखादा माणूस सोमवार किंवा शनिवारचा उपास करतो म्हणजे काय तर त्या दिवशी तो फक्त एक वेळच जेवतो.

उपासाचा अर्थ काहीही न खाता राहणं असा असला, तरी खूप लोक त्या दिवशी उपासाचे म्हणून जे पदार्थ असतात ते खातात. शिवाय उपासाला फळंही चालतात म्हणून ती खातात. या फळं खाण्याला आपण फलाहार (फल + आहार) म्हणतो. या 'फलाहार' शब्दावरूनच मराठीत 'फराळ' हा शब्द तयार झाला आहे. या शब्दाची गंमत पाहा. उपासाच्या दिवशी जे जे म्हणून चालते, त्या त्या खाद्यपदार्थांनाही आपण फराळ म्हणतो. इतकंच नव्हे, तर एरवीच्या खाण्यालाही आपण फराळ म्हणतो. तुम्ही मित्र-मैत्रिणींकडे जाऊन 'दिवाळीच्या फराळ' केलाच असे, होय ना? शब्दार्थात हो जाणाऱ्या बदलांची अशी छान गंमत असते. आपण ती शोधली की आनंद होतो. तर उपासाच्या दिवशी काही खायचं नाही हा शास्त्रनियम झाला; पण आपण असं पाहतो की उपासाच्या दिवशीही लोक चमचमीत असे उपासाचे पदार्थ खातात अन् तेही खूप मोठ्या प्रमाणात. म्हणून तर मराठीत एकादशीच्या उपसावरून एक म्हण पडली आहे. 'एकादशी अन् दुप्पट खाशी.'

उपासाचं मूळ संस्कृत शब्दरूप आहे, 'उपवास'. यज्ञाच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळीच यज्ञभूमीजवळ जाऊन अगदी व्रतस्थ राहायचं, असा 'उपवास'चा मूळ अर्थ आहे. या व्रतस्थ राहण्याचाच एक भाग होता, अन्नसेवन न करणं. त्यामुळे उपवास' या शब्दाला अन्नसेवन न करता राहणं असा अर्थ प्राप्त झाला असणार. अन्नसेवनानं शरीर जड होतं व आळस भरतो. उलट अन्नसेवन केलं नाही, तर शरीर हलकं राहतं, तरतरीत राहतं. अशा हलक्या, तरतरीत शरीरानिशी ईश्वरभक्ती किंवा धर्मसाधना करीत बसणं, ही उपवसामागची मूळ भावना आहे.

आता तुमच्या लक्षात आलं ना, की भाषेतल्या काही शब्दांना एक इतिहास असतो, त्या शब्दामागे एखादी सांस्कृतिक परंपरा असते. पुढे तो इतिहास, ती परंपरा विसरली जाते, पण तो शब्द मात्र टिकून असतो. काळाच्या ओघात त्या शब्दाच्या अर्थामध्ये थोडा थोडा बदल होत जातो.

'उपासतापास' याही शब्दाचा अर्थ नीट लक्षात घ्या. उपासतापास हा शब्द उपासबिपास या शब्दासारखा आवृत्तशब्द नाही. उपवास व तपस् म्हणजे तप या दोन शब्दांचा मिळून उपासतापास हा शब्द बनला आहे. तप म्हणजे देवदेवतांना प्रसन्न करण्याकरिता केलेली शरीरशुद्धी किंवा सोसलेला देहदंड.