निर्देश: पुढील उतारा वाचा आणि खलील प्रश्नांसाठी योग्य पर्यायची निवड करा.
संस्कृती म्हणजे समाजजीवनाला प्राप्त झालेले अत्यंत ऊबदार अन् अत्यंत किमती असे एक महावस्त्र आहे. या महावस्त्राची श्रीमंती दिवसेंदिवस वाढत जाणारी असते; त्यापासून मिळणारी ऊब वाढत जाणारी असते; आणि तिची उपयुक्तताही वाढत जाणारी असते. तिच्यामध्ये नानाविध विषयांचे आणि विचारांचे उभे-आडवे धागे गुंफलेले असतात. काठ, पदर, रंग नक्षीकाम, पोत या सर्वांच्या नजाकतीने त्या महावस्त्राला भव्यत्त्व, मोहकत्व आणि सुबकत्व प्राप्त झालेले असते. यातुनच हे संस्कृतीरूपी महावस्त्र व्यक्ती, समाज आणि राष्ट्र यांचे संरक्षण करीत असते. त्यांचे संवर्धन करते. आधारही देते. व्यक्तीच्या भावजीवनाचे भरण-पोषणही करीत असते. म्हणूनच प्रत्येकाला आपला धर्म प्रिय असतो, आपली परंपरा व देवदेवता प्रिय असते, आपली संस्कृती प्रिय असते. प्रत्येक व्यक्तीला भौतिक सुखाबरोबरच मानसिक सुख हवे असते. हे शाश्वत, श्रेष्ठ व मनाला उन्नत करणारे सुख संस्कृतीचे विविध घटक व्यक्तीला पुरवित असतात. आपल्या पाप-पुण्याच्या कल्पना कोणत्या, किंवा जीवनातील श्रेयस-प्रेयसाची विभागणी आपण कशी करतो. यावर देखील आपले आंतरिक सुख अवलंबून असते. अन् हे सारे आपल्या संस्कृतीचे पाथेय असते. म्हणून एकविसाव्या शतकाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या भारताला भौतिक प्रगतीबरोबर मानसिक रितेपण नको असले; तर त्याला आपल्या संस्कृतीचा सखोल परिचय करून घेणे गरजेचे नि आवश्यक मानले पाहिजे.
संस्कृतीची संकल्पना इतकी बहुआयामी आणि गुंतागुंतीची आहे की तिची काटेकोर नि सर्वसमावेशक व्याख्या करणे कुणालाही शक्य होणारे नाही. संस्कृतीच्या व्याख्यांमध्ये जी विविधता आढळते ती यामुळेच माणसाला निसर्गाने कार्यकारण संबंध लावण्याची अधिक चांगली बुद्धी दिली. भूतकाळाचे स्मरण करणे; अमूर्त तत्त्वांचा शोध घेणे, केलेल्या चुकांची
पुनरावृत्ती न करणे, शिवाय सौंदर्य शोधणारी दृष्टी अन् सौंदर्य निर्माण करणारी कल्पकता यांचीही देणगी निसर्गाने मानवाला दिलेली आहे. त्यातूनच निसर्गातील उपलब्ध वस्तूंवर किंवा द्रव्यांवर संस्कार करून त्यांचा उपयोग स्वहितासाठी करून घेणारी सृजनशीलताही त्याला लाभलेली आहे.
माणूस आज गगनचुंबी इमारतीत, ऊबदार घरात अन् उत्कृष्ट वस्त्रप्रावरणांत वावरतो त्याबरोबरच मन, बुद्धी, कल्पकता यांचा चांगला वापर करतो; त्यांच्यावरही संस्कार करतो. या साऱ्यांना स्थूलपणे संस्कृती असे म्हणता येईल. म्हणून धर्म, आध्यात्म, यासह समग्र जीवनाच्या उन्नत अवस्थेचे परंपरेने विकसित होत गेलेले प्रतीक म्हणजे संस्कृती होय.